Соьлжа-ГIала йиллина 200 шо кхачарна

PDFПечатьE-mail

 
 

ГIопа тIера – гIали тIе 

 
 Хууш ма-хиллара, цхьа шо даьлча, 2018-чу шеран 22-чу июнехь ши бIе шо кхочу Соьлжа-ГIала йиллина. Россин Федерацин Президентан В.В. Путинан Указаца нийса а догIуш и юбилей шуьйра билгалйоккхур ю Нохчийчохь а, Къилбаседа Кавказехь а, ерриге а Россехь а. Вевзашволчу яздархочун, публицистан Кусаев Iадизан Соьлжа-ГIала йилларх йолчу очеркан дакъа дуьллу оха шун тидаме. 
… Паччахьан эскарша, Соьлжа-хи тIе а кхаьчна, цуьнан уггаре а дуткъачу, готтачу логан бердашца туп туьйхира бIешерийн луьстачу хьуьна юккъехь. Цигахь гIап хIотто сацам бира инарло Ермолов Алексей Петровича. Иза йиллар дIадоладелира инзаре чолхечу хьелашкахь. Хеталора, нохчий хилла ца Iаш, ша дерриге а Делан Iалам дара иза йилларна дуьхьал. Цуьнах лаьцна дийцира тIахьуо шен дагалецамашкахь хIетахь хиллачу Кавказан корпусан, иштта шех олуш хиллачу, Кавказан проконсула инфантерин (гIашсалтийн эскаран) инарло А.С.Ермоловс: 
«Совца ца совцуш, кхаа кIирнах кхевсина ихначу догIанаша, аьхке йоллушехь, Iаламат шийла лаьттинчу хенан хIоттамо чIогIа новкъарлойира тхуна, гIап йилларан белхаш дIаболорна тIехь йина ца Iаш, ткъа гIишлошъяран коьчалшна тIеххьий, гIопан бустам баккхарна тIеххьий. Оцу хиламо кхин а чIагIбора нохчий тхо кхуза йоццачу ханна даьхкина ду бохучу ойланехь. Тхо гIап дIахIотто дуьйладелча а ца бовлура уьш, оха моттаргIанаш йо бохучунний, оха шаьш Iадбитаре сатийсарний тIера». 
«Юьхьанца нохчашна моьттура, – кхидIа яздо А.П.Ермоловс шен дагалецамашкахь, – гIап хIоттор шаьш кхероран ойланца еш йолу бIарлагIа ю, шаьш сатоьхчахьана, чIагIделчахьана, тхо, жимма латта а лаьттина, кхераделла, тхаьш схьадаьхккинчу, тхайн зила тIе дIагIур ду». 
Эххар а севцира догIанаш, дIанисбелира – мухха елахь а, аьхке ма яра арахь! – хенан хIоттам. 22-чу июнан Iуьйренца, полкан мозгIара ламаз дина, доIа дина, лаьттан хьалхара бIал схьааьхкира белаца. ДIаболабелира болх. Цул тIаьхьа кхо бутт баьлча, юьззина дIахIоьттира Соьлжа-хица ян йолийначу гIопех хьалхарниг. Ша инарло кураллица ма-аллара, «Нохчийн дегнаш чу кхерам тасаран Iалашонца» йиллинчу оцу гIопана «Грозная» («Буьрсаниг») аьлла цIе а тиллира А.П.Ермоловс. 
ХIунда йиллира и гIап Нохчийчоьнан дега юккъехь? Муха хилира цуьнан тIаьхье? Оцу хаттаршна жоп дала хьовсур ду вай хIокху очеркехь. 
XIX-чу бIешеран юьххьехь Нохчийчоьно Iаламат чIогIа дуьхьалойинера Россин империн мехкаш дIалецаран политикина. МуьтIахь боцу мохк дIатебаран Iалашонца Къилбаседа Кавказе хьажийна вара 1812-чу шеран Даймехкан тIеман Турпалхо, инарла Ермолов Алексей Петрович. Иза къаьсттина чIогIа нохчий ца безашший, цундела цаьрца болчу тIамехь Iаламат йоккха къизалла гойтушший вара. 
Дуьххьара А.П.Ермоловна дагадеанера Терк а, Соьлжа а хишца цхьамогIа гIалагIазкхийн станицашший, чIагIонашший яхка. Церан Iалашо яра нохчий, лаьмнашка хьалалаьхкича, шайн чIожашкахь дIакъовлар, уьш я мацалле байъийта, я тIеман тIелатаршкахь берриге а хIаллакбан. Оцу зIенан уггаре а ондачарах цхьа чIуг яра «Грозная» («Буьрсаниг») аьлла, шена цIе а туьллуш, Соьлжи тIехь йиллина гIап. Иза йиллинера хино голатухуш уггар а готта йисинчу меттехь, Нохчийчохь хьалхара тIом эккхале, А.П.Чеховн цIарах сквер хиллачу меттехь 1818-чу шеран 22-чу июнехь (тахана и исбаьхьа сквер йоцуш ю. Саьнгар яьккхина, нисдина Соьлжин харш. Цигахь хIинца лаьтташ ду республикин Куьйгалхочун а, Правительствон а    беза хьеший тIеэцаран цIай, «Фирдаус» фирмин гайтаран хIусаммий). 
И гIап йилларан коьртачу Iалашонах лаьцна иштта яздора оьрсийн Iилманчо, Кавказ таллархочо Л.П.Лавровс: «ТIемаш а беш, инарла Ермолов Нохчийчоьнан кIоргене кхаьчча, 1818-чу шарахь цуо кхузахь гIап а йиллина, «Буьрсаниг» аьлла цIе тиллира цунна. Ермоловн ойланехь дара, «Нохчий кхерорхьама гIап а хIоттийна», ламанхой берриге а хIаллакбар. 
ТIеман бIонан хьалхара тоба Оьрза-ГIалара (Червленни станицера) Соьлжи тIе схьаялаяле дуьйна нохчашна хьалххе доттагIашкахула хиира и эскар стенна догIуш ду, цуьнан полкаша хIун дохьу, церан походан муха тIаьхье хир ю. Царна шайн ма-хуьллу дуьхьало ян а сацам бира нохчаша. 
Ткъа тIамца Соьлжи тIе хьажийна эскар хIумма а кIезиг а дацара. Цунах лаьцна иштта яздо А.П.Ермоловс шен тIаьхьуо язбинчу «Йозанаш» бохучу дагалецамаш тIехь: «Георгиевск-гIалара вахара со Гребенски (Яна-Кхаьлла)  эскаран коьртачу меттаматте Оьрза-ГIала. Цунна гена йоццуш  кечйина яра Нохчийчу доьлхучу эскаршна Теркал дехьадовлийла… 
24-чу майхь (1818 шо – I.К.) дехьаелира, нохчийн агIорхьара цхьа а дуьхьало йоцуш, 8-чуй, 16-чуй егерски полкийн еа батальонаххий, Троицки гIашсалтийн полкан цхьана батальонаххий, ГIебартойн полкан цхьана батальонаххий лаьтташ йолу эскаран тоба. Оцу тобанца яра иштта батарейни  ялх, яйн ялх, говрашна тIаьхьатосу йиъ йоккха топпий, пхи бIе стаг линейни гIалагIазкхий. Цхьа ротий, ши йоккха топпий дехьаволийла ларъян а йитина, ерриге а тоба цхьана дийнахь Терка тIера Соьлжа хи тIе кхечира». 
Муха тIеIаткъам бира бIонан оцу боламо а, Соьлжа-гIап ян йолоро а нохчийн дахарна, Ермоловс кхидIа а дуьйцу шен дагалецамашкахь: «Теркаца йолчу машаре ю шаьш бохучу нохчийн ерриге а яртийн дай тхан эскарца бара. Амма оцу ярташкахь, кхечу ярташкахьчул а дукха буй-те аьлла, бара хьалха заманчохь пачхьалкхан эскарийн зилашна динчу дерриге а тIелатаршкахь дакъалаьцна болу зуламхой. Оцу машаречу ярташкахь совцура уьш, цхьа а дуьхьало йоцуш зил тIе богIучу машаречу нохчаша, оьрсийн эскарийн латтарехь а, гIалагIазкхийн дахарехь а ледарло а карийна, шайна зен хирдоцуш, тIелата нийса некъ гайтталц. 
«Оцу зуламхойн цхьа жима дакъа бен къайла ца даьллера Теркан аьрру агIорчу йистошца Iохкучу нохчийн ярташкахь, – яздо кхидIа а Ермоловс, – биснарш берриге а тхан лагерехь хуьлура, ас уьш къаьсттина хьеста а хьоьстура, уьш шайн цIенош чохь паргIат бехийла, цара салташна дохка царна чIогIа оьшуш долу сурсаташ кхоьхьийла лууш. Лагерехь оцу ярташкара балийна амалтхой а бара». 
Боламан юьххьехь дуьйна паччахьан эскаршна дуьхьало ян йолийра нохчаша, цара дохьург хIун ду шайна гуш а, хууш а санна. ГIараваьллера хIетахьлера нохчийн баьчча Таймин Бийболаттий, Гермчигара имам Iабдул-Къедаррий, шаьшиннан бIо вовшах а тоьхна, оцу эскаршна дуьхьал Терка тIе вахара, уьш юхатоха ойла йолуш. Хьалхара тасадалар хилира нохчийн Ширачу юьртана генадоццуш, оьрсийн эскарш Теркал сехьадовлучу хенахь. Амма ницкъ ца тоьира оьрсийн бIо сацо – юхадовла дийзира. Юхабевлла, нохчий тIамна чIагIбелира, хIинца Нефтянка хи долчу меттехь. Цигахь хиллачу шолгIачу тIамехь, уллехь йоккхачу тоьпан хIоъ иккхина бакъдуьнена дIавахара, еза чов хилла Гермчигара имам Iабдул-Къедар. Паччахьан эскаран боккхачу ницкъаций, керлачу герзашций лара ца бина, шозлагIа а юха а бевлла шайн-шайн ярташка дIасабахара нохчийн бIаьхой, баьччано Таймин Бийболата шайга юха кхайккхалц. 
«Буьрсаниг» гIап йиллинчул тIаьхьа, юьхьанца шайгара цхьа а тайпа зен-зулам а, оьгIазалла а ца хаайолуьйтура оьрсаша, мелхо а нохчашкара – уллерчу ярташкарчу бахархошкара – шайна гIо-накъосталла оьшуш хилар схьахоуьйтура. Наг-наггахь и гIо нуьцкъаха а дойтура цаьрга: Кавказерчу Эскарийн Коьртакомандующис А.П.Ермоловс «дицдора» нохчий шен эскарехь а, шен леш а цахилар. Цундела оьрсийн а, нохчийн а юкъаметтигаш де-дийне мел дели телхаш, юхуш схьайогIура. 
Ермолов Алексей Петрович, гIуллакх цхьаннах а ца тешош, ша куьйгалла деш вара Соьлжа-гIап яран белхаш тIехь. Цуо тIаьхьа яздора шен дагалецамашкахь: «Тхоьгахь шайн амалтхой болчу ярташка дина омра дара гIап ечарна хьуьнан коьчалшца кхачоран хьокъехь. Уллехь йолу ярташ ца яьхьара аьлларг ца дан. Ткъа генахь йолчуй, я юькъа хьун бахьана долуш некъаш доцчу Хан-ГIала олучу готтачу тогIи чохь йолчуй ярташа, дечиган коьчалш латто дуьхьалойина, дIахаийтира шаьш цхьа а тайпа декхарш тIелаца, оьрсашца цхьа а тайпа юкъаметтигаш латто декхарийлахь цахилар. Ткъа тхоьца юкъаметтигаш латтош болчарна цара кхерамаш туьйсура, церан даьхни дIа а дуьгур ду, ярташна тIе а летар ду, бохуш». 
Амма цхьаццаболчу (масала, исторически Iилманийн докторан Ш.Гапуровн, кандидатан С.Умаровн) Iилманчашна оцу кхерамаш тийсарех а, тIелетарех а хетарг кхечу кепара ду. Цара дийцарехь, и кхерамаш туьйсурш а, тIелатарш деш хилларш а шаьш оьрсий хилла. Буьйсанан боданехь юьрта тIе а летий, иза яга а йой, къайлабовлуш хилла уьш. Ткъа Iуьйренца, хилларг къасто, арз дохьуш, юьртахой баьхкича, оьрсаша я уьш шаьш бехке беш хилла, хьуьнан коьчалш ца йохьуш, шайна новкъарлонаш ярна, я тешам боллуш олуш хилла, шаьш цхьа а тайпа тIелатар ца дина, ткъа динехь, иза шаьш нохчаша дина, олий: Iаьржачу боданехь хьаьнга къасталур ду зуламхой муьлхачу къомах хилла? 
И дерриге а оьрсаша деш хилла машаречу а, паргIатонехьа къуьйсучу а, лаьмнашкарчу а, аренашкарчу а нохчийн вовшах тешам байархьама, царна юкъа питана а тесна, оьгIазло а йина, уьш вовшахлатийтархьама. Амма и харцо, къизалла цхьа бекхам боцуш ца юьсура: нохчаша, шайн маьрша дахар лардеш, шайн ма-хуьллу дуьхьалойора паччахьан эскаршна. Ша А.П.Ермоловс, ца ваьллачу денна, лаккхара мах хадабора нохчийн тIеман говзаллин а, церан стогаллин а, майраллин а, хьекъалан а. 
Инарло яздора шен дагалецамашкахь: «Юькъа хьун яьлла Хан-ГIалин тогIи чIагIъян йолийна, кIорга саьнгарш йохуш, лаьттах лекха валаш деш. Дерриге а некъашца («Буьрсачу» гIопера кхерам ца хилийта – I.К.) хаш а, пикеташ а хIиттийна. Наггахь бен буьйса ца йолу нохчий тIе ца леташ: гIопана дуьхьаларчу хин дехьарчу берда йисте богIий, цунна тIе тоьпаш етта цара. Оха хIиттийначу цхьана меттахь лаьттачу а, дIасалелачу а хашна, иштта хьуьнах ягориг йоккхучарна а тIе а летара уьш майрра. Цундела дукха хуьлура вовшийн кхийсарш яр. ХIетте а тхо а даима кийча хуьлура дуьхьал  тIом бан». 
Буьрса гIап йилларан коьрта Iалашо яра, хьалха вай ма-аллара, нохчий, токхечу аренашкара лаьмнашка дIалаьхкина, готтийчу чIожашкахь дIакъовлар, уьш шелоне а, мацалле а байъийтар, я тIеман ницкъаца горахIиттор, я берриге а хIаллакбар. Лаа олуш ма дацара чалтача Ермоловс нохчех лаьцна: «Дика нохчи велла нохчи ву», «Суна синтем хир бац цхьа нохчи  дуьненахь дийна мел ву», иштта дIа кхидолу а дешнаш. 
Буьрса гIап йилларан Iалашонах ша иштта яздора А.П.Ермоловс: «Нохчийн лаьтта тIехь ян йолийна гIап. Цуо шен латтарца гатте хьовзор бу уггаре а токхечу латтанийн дай. Иза лаьтташ ю Кавказан зилан уггаре а бегIийлачу новкъахь, Хан-гIалин чIожана генайоццуш. Цунна цIе тиллина «Буьрсаниг» (Грозная), аьлла. Белхаш бечу хенахь нохчаша шайн ма-хуьллу дуьхьало а, новкъарло а йира тхуна. Кест-кеста меттигаш нислора, салташа белаш а юьтий, герзаш караоьций, тIелатар тIамца юхатухуш». 
Буьрса гIап юьллучу хенахь, жимма а шайна кхераме йолу а, я гIопан дозанаш шорлуш, тIаьххьара цуо шена чулоцурйолу а нохчийн ярташ ягош, йохош, отуш, Нохчийчоьнан аренашца даьржира паччахьан эскарш. Цара дечух лаьцна Кавказерчу корпусан Коьртакомандующис иштта яздора хазахетарций, дозалла дарций: «Хан-ГIалина уллерчу ерриге а ярташкарчуй,  пачхьалкхан эскарш шайна атта тIелетар долчу ярташкарчуй нохчаша я кхечу машаречу ярташка, я лаьмнашка дIабаьхьнера шайн бахамаш. Ткъа зударий а, бераш а, кхерам эккхарций, уллерчу хьаннашкахь къайлабовла кийчча Iаш хуьлу: цигахь хьалхе дуьйна кечдина ду церан къайлах бенаш. Герггарчу аренашкахь хIаллакьхуьлуш ду, кхераме хьал долу дела, хьакхаза дисина ялташ. Цундела, аьхке йоллушехь, тхуна хааделла, нохчашна сурсаташ тоьаш цахилар». 
«Буьрсаниг» гIап йиллар инзаре боккха бохам хилла дIахIоьттира тахана Соьлжа-ГIалано дIалоцучу лаьтта тIехь хиллачу нохчийн ярташна. ГIала, дозанашкахь шорлуш, кхуьучу шерашкахь, цунна юкъаяхана, тIепаза яйна нохчийн яккхий а, кегий а ярташ: ЧIегIана (хьалха «ЦIен Варзап» («Красный Молот») завод хилла меттиг; тахана цигахь «Беркат» махлелоран туш ю); Iалхан-Юрт (хьалха С.М.Кировн цIарах йолу Культурин а, садаIаран беш хилла меттиг; тахана – республикин Куьйгалхочун резиденци); Хан-ГIала (хьалха республикин больница, «Космос» кинотеатр хилла меттиг, Соьлжин йист; тахана, республикин Куьйгалхочун беза хьеший тIеоьцу меттиг); Эндере, Къули-Юрт, ТуртIин кIотар (хьалха мехкадаьттанах гIуллакхден а, химин а заводаш хилла, тахана еса лаьтташ йолу Заводской к1оштан дозанашкара меттиг); Сарачан-Юрт («Минутка» майда); Мамакхи-Юрт (тахана «Нефтемайск» поселок а, Грозненски кIоштан Первомайски станица а йолчохь); Доьлак-Юрт (тахана «Ипподромный» олу микрорайон ), иштта дIа кхин а. И гIуллакх тахана а дIадоьдуш ду. Тахана Соьлжа-ГIалин дозанашна юкъаяхна нохчийн уггаре а шира а, йоккха а йолу Соьлжа-Юрт, Керла Хан-гIала, «Даймохк» совхоз-поселок, 3-чу совхозан кIотар, иштта кхиерш а. «Буьрсаниг» гIап йиллале а, Соьлжа-ГIала кхиа йолаялале а хьалха цхьана Заводской кIоштан дозанаш тIехь хилла нохчийн итт юрт, Ленински кIоштахь – ворхI, Октябрьски кIоштахь – ворхI, иштта кхин а. Соьлжа-ГIала кхуьуш, цунна юкъаяханчу нохчийн яртийн ерриге а цIерш билгалъяхалур яц тахана. Иза ца даделира шен хенахь историке, этнографе А.Бержега. «Нохчийчоь а, нохчий а» бохучу шен книги тIехь вайн махкахь хиллачу ерриге а яртийн, кIотарийн цIерш дIаязйира цо дуьххьара. Амма, церан цIерш йохуш, хIетахь а (XIX-чу бIешеран кхузткъе уьтталгIачу шерашкахь – I.К.) царах дукхахйолчарах «ягийна», «аьтта», «йоцуш ю», бохуш яздан дийзира Iилманчин. 
Иштта дIахIоьттина ю 199 шо хьалха вайн республикин пачхье, шен оьмарехь кхузза аьтта (1918-чу шарахь БIеденойн тIамехь а, 1995-чуй, 2000-чуй шерашкахь Нохчийчохь кхихкинчу шина тIамехь а), кхузза юха а денъелла Соьлжа-ГIала. Вайн безам. Вайн дозалла. Вайн хьомечу Даймехкан дог. 
Цхьаццаболу дешархой цецбовла  а, ца теша а там бу Соьлжа-ГIалин дозанашкахь оццул дукха ярташ хилла аьлча. Амма шеко хила хIума дац кхузахь, хIунда аьлча, цкъа-делахь, уьш дукха хьолахь итт-пхийтта цIийнах лаьтташ кегий кIотарш хилла; шолгIа-делахь, Соьлжа-ГIала кхуьучу шерашкахь цунна гIалин дарж далале хьалха (1870-гIа шо), шайх белхалойн поселкаш олуш хилла гIалин каппаш мехкадаьтта доккхучу меттигашкахула вовшашна ген-генахь дIасакхиссина ехкина; кхозлагIа-делахь, Россин кхийолчу Iаламат яккхийчу гIаланашца юсталуш яцахь а, Къилбаседа Кавказехь уггаре а яккхийчарах цхьаъ ю вайн Соьлжа-ГIала: цуьнан йохалла 36-чу участкера (Старопромысловски кIоштан коьрте хилла йолчу) 56-чу участке (Октябрьски кIоштан юкъ хиллачу) кхаччалц шовзткъе итт чаккхарма гергга ю; ткъа шоралла «Даймохк» поселкера (гIалин къилбен йисттера) С.М.Кировн цIарахчу поселке (Заводской кIоштан коьрте) кхаччалц а шовзткъе пхийтта чаккхарма гергга ю. 
Ойла ел аша, нохчаша олуш ма-хиллара, кхерам баьлча, сихха орцах кхача, вовшийн хезехь, юькъачу хьаннийн гаттонехь Iуьллу маса жима кIотар хоьар яра гIалин даккхийчу дозанашка. Ткъа и ярташ луьста яхкаран кхин а цхьана бахьанех иштта яздора Нохчийчоьнан халкъан яздархочо Айдамиров Абузара «Калугера йийсар» аьлла йолчу шен повеста тIехь: 
 «БIешерийн къена, юькъа хьаннаш. Царна юкъахь къайлаевлла лаьтта нохчийн ярташ. ДегIастанахь, лаьтта шен кIезгалла дешин меха долчохь, ярташ яккхий ю, вовшашна ген-генахь. Ткъа кхузахь уьш кегийра, амма дукха ю. Тайпанийн ярташ цхьана гулехь…» 
Буьрса гIап йилличахьана дуьйна, цунна гуонаха а, Нохчийчохь кегий а, баккхий а тIемаш лаьттира 1860-гIа шо кхаччалц. Амма Кавказан тIом чекхбаьлча, гIопан бIаьхаллин мехалалла дIаелира, цунна чохь нохчашца махлело базарш а, ярмаркаш а ехкира. Теркан областан туш хилла дIахIоьттинчу Буру-ГIала дIадаьхьира тIеман зилан куьйгалла. Маьрша гIала хилла дIахIоьттира гIап. 
1870-чу шерашкахь гIопехь вехаш пхи эзар гергга стаг вара. ДIадолош дара мехкадаьтта даккхар, цунах гIуллакх а деш, иза дохкар. Цундела 1869-чу шеран 30-чу декабрехь гIопах гIала яран хьокъехь Сенато Указ арадаккхаран шен бахьанаш дара. ГIопаллин олалла (бакъо) дIадаккхаро инзаре даккхий хьелаш кхоьллира «Буьрсаниг» гIап кхиорна. 1860-чу шарахь Кавказан зилан аьрру флангах Теркан область йира. Цул тIаьхьа ши шо даьлча, 1862-чу шарахь областан дозанашкахь кхоъ дакъа (отдел) кхоьллира – Малхбузерниг а, Юккъерниг а, Малхбалерниг а. Юккъерчу декъана юкъайогIуш йолчу Нохчийн кIоштан (округан) туш йира Соьлжа-гIопах. 
1860-чу шарахь дуьйна гIишлошъярна латта ца тоа доладелира гIопан дозанашкахь, Россера а, кхечу мехкашкара а адам кхузахь рицкъанаш лаха схьататтадалар бахьанехь: гIап Соьлжа-хин аьрру агIорхьа бен ма яцара хIетахь, аьтту агIорхьа цхьа а цIа дацара. Цундела яра и гатте. Нагахь санна,  цIе ялахь, ерриге а гIап йой-те, олий, иза ягайора цIаро. 
Иштта цIе елира 1860-чу шарахь. ГIопан цIенойх кхоалгIа дакъа бен ца дисира дийна. Цундела Соьлжин аьтту агIор цIенош дан долийра бахархоша. Уггаре а хьалха уьш динарш бара ламанан жуьгтий (таташ). Цара кхоьллира аьтту агIон тIехь уггаре а хьалхара урам. Царна латта деллера аьрру зилан хьаькама инарло, графа Евдокимовс. Цундела ураман цIе «Графо-Евдокимовская» аьлла, тиллинера. 1920-чу шерашкахь, гIалин берриге а  урамийн цIерш санна, оцу ураман цIе а хийцира Советийн Iедало – «Московская» цIе тиллира цунна. Оцу урамехь Нохчийчохь хьалхара тIом болабаллалц бехира ламанан жуьгтий. 
Соьлжа-ГIала кхолларан хьокъехь долчу Россин паччахьа куьг яздинчу Указа тIехь аьлла дара: «Терски область ворхI декъе екъа: Георгиевски, Владикавказски, Грозненски, Аргунски, Веденски, Кизлярски, Хасавюртовски, «Империн цхьаццадолчу дакъошкахь администрацеш вовшахтохарехь хилла хийцамаш тидаме а оьцуш». Округийн куьйгалла дIанисдан Георгиевскехь, Владикавказехь, «Буьрсаниг» гIопехь, Ведана чIагIонехь, ГIизларахь, Хасавюрт чIагIонехь, цуьнца цхьаьна «Буьрсаниг» гIопах гIала еш. Керла кхуллуш йолчу Кубански а, Терски а областашкарчу гIаланашна Майкопана а, Баталпашинскина а, Грозныйна а, Новороссийскна а, Анапина санна, пхийтта шарна бакъонаш а, гIоленаш а яла. 
Амма шен куьг буха яздина Указ 1870-чу шарахь бен ца чIагIдира Россин императора. Цундела Буьрса-гIопах Соьлжа-ГIала хилла шо 1870-ниг лоруш ду. 
ХIетте а, юьхьанца гIала кхиар чIогIа ледара дара, кхузахь къаьсттина 1893-чу шарахь дуьйна алссам мехкадаьтта а доккхуш, цунах гIуллакхден заводаш а йохкуш, церан дайша (масала, гIараваьллачу Нобела, Чермоевс, Ахвердовс, кхечара а) дуккха а са йоккхуш хиллехь а, аьчкан некъ биллинехь а. ГIалина оцу бахамах хиллачу бохамех дуьйцуш долу тоьшаллаш дукха ду. Цхьа а низам доцуш, тIаьхьенан ойла ца еш, сихонца хIаллакдеш дара Нохчийн мехкан маьIданаш. Ткъа Соьлжа-ГIала-м шен мискалла, къелла, боьхалла ловш яра. 
Цуьнах лаьцна 1914-чу шарахь «Ерриге а Соьлжа-ГIала а, цуьнан йистош а» аьлла йолчу шен книги тIехь Д.И.Приволжскийс иштта яздора: «Массара а дуьйцу, вайн миска, кхин цахиллал боьха, тесна йитина гIала экономикин агIор сиха кхиоран юьххьехь ю, бохуш. Амма уьш аьшпаш бу. Шераш довларца гIала хазлуш, дахарна бегIийла хуьлуш, толуш яц. Урамашкахь болчу хотта тIекхетта мазут, мехкадаьттанах гIуллакхдечу заводийн кхераме кIур, цара бехден дIаьвше хIуо. Урамашкара хатт мелхо а алсамболуш бу. Иштта Дундуковски (1930-чу шерашкахь дуьйна Сталинан цIарах, 1960-чу шерашкахь дуьйна Революцин, тахана Эсамбаев Махьмудан цIарах проспект) урамехь, Соьлжа хина генайоццуш хIоьттинчу айми чохь ворда а йисина, цунна кIелахь хи буха вахана, велла цуьнан да шен говраца цхьаьна. И бахьанехь ерриге а Россехь гIараяьлла Соьлжа-ГIала». 
Иштта дара Советийн Iедал тIедаллалц. 1918-чу шарахь БIеденойн тIемашкахь чIогIа йохийна йоллушехь, 1930-чу шерашкахь дуьйна сихачу боларшца кхиа йолаелира Соьлжа-ГIала. XX-чу бIешеран 70–80-чуй шерашкахь Къилбаседа Кавказехь уггаре а яккхийчу промышленни, Iилманан, культурин туьшех цхьаъ хилла дIахIоьттира иза. Къилбаседа Кавказехь уггаре а хазачарах а хиллачу Соьлжа-ГIалин цIе евзаш яра дерриге а дуьненахь: цуьнан заводийн а, фабрикийн а сурсаташ дIаоьцура дуьненарчу 55–65 пачхьалкхехь; цуьнан мехкадаьттан институтехь дешна говзанчаш белхаш беш бара дозанал арахьарчу иттаннаш пачхьалкхехь; Соьлжа-ГIалин Iилманчийн проекташца машенаш яран а, мехкадаьттанах гIуллакхден а, химически а заводаш а, комплексаш а еш яра дозанал арахьарчу иттаннаш мехкашкахь, иштта дIа кхин а. 
Соьлжа-ГIалано, цуьнан кIенташа а, мехкарша а доккха дакъалецира 1941–1945-чу шерашкахь Сийлахь-боккхачу Даймехкан тIеман аренашкахь. Инзаре даккхий хьуьнарш гайтира цара. Мах хадийна цаваллал доккха дакъадиллира Сийлахьчу Толамна юкъа шен хьуьнаречу балхаца Соьлжа-ГIалано. Цундела ларамаза дац Россин Федерацин Президентан В.В.Путинан Указаца 2015-чу шарахь Соьлжа-ГIалина «БIаьхаллин Сийлаллин гIала» аьлла цIе тиллар. 
Гора ца хIоттийра, къар ца йира Соьлжа-ГIала. Цундела тахана, юха а Къилбаседа Кавказан уггаре а хаза гIала хила ойла йолуш, сихачу боларшца меттахIуттуш ю иза, Делан къинхетамца. Тахана Нохчийн Республикин Куьйгалхочун лаамца, дIадолорца цайовззал хийцаелла, хазъелла дIахIоьттина вайн гIала а, цуьнан урамаш а. Иза хазйо ша саннарг кхидоцчу «Нохчийчоьнан дог» маьждиго, 38–43 гIат долчу «Грозный-сити» комплексо, иштта пхийтта гIат долчу кхузаманахьлерчу чохь Iен цIеноша, иштта дIа кхин а. Ян йолийна кхин а инзаре яккхий а, лекха а гIишлош – «Ахьмад-Тауэр», «Грозный Молл», кхиерш а. 
Ирсе а, сирла а, дегнаш тешош а ю вайн гIалин кхане. Цундела язйина ас сайн хьомечу Соьлжа-ГIалех лаьцна «БIаьстенан бай» боху байт: 
Берриг мохк бевзина, 
ЦIадерзий, хьовса шу, – 
БIаьстенан бай санна, 
Хазлуш вайн гIала ю. 
Даим а хазъеш и, 
Дог дуьллий цунна чу 
Говзачу адамийн 
Комаьрша куьйгаш ду. 
Дуьйлало урамца – 
Исбаьхьа хIора бу. 
Седарчийн гуламца 
Къийсалуш кораш ду. 
Сан гIалин ойуш сий, 
Малх буьллуш цунна чу, 
Оьздачу адамийн 
Комаьрша куьйгаш ду. 
Со лаьтта дог дуьзна, 
Бошмех бIаьрг баккхалц. 
Соьлж-ГIала хьол езна 
Суна кхин хилла яц. 
Даима йилларца 
Къоналла цунна чу, 
Сан гIала хазйийриг 
Адамийн безам бу! 
 
КУСАЕВ Iадиз, 
Нохчийн Республикин хьакъволу журналист, гIалин историк.
 

Добавить комментарий


Защитный код
Обновить

Яндекс.Метрика