Проза

Махаева Жаужан

PDFПечатьE-mail

Обновлено 09.03.2018 17:06 Автор: Administrator 06.03.2018 18:33

Махаева Жаужан

Генарчу а, хийрачу а махкахь…

(Дагалецамаш)

 

Бевзаш боцу генарчу, шийлачу махкахь, 1944 шарахь дӀадохийначу вайн къоман хилла дахаран суртхӀоттадо Махаева Жавжана хӀетахь ша хиллачу, гуттар а мацаллица къийсам латто дезначу беран бӀаьргашца. 

 

Нохчийн хIетал-металех лаьцна

PDFПечатьE-mail

Обновлено 01.03.2018 16:01 Автор: Administrator 01.03.2018 16:01

Нохчийн хIетал-металех лаьцна

 

XIетал-металша гIо до нохчийн меттан исбаьхьалла йовза, ирдо кегийрхойн хьекъал. Хьалха заманахь синкъерамехь кегийрхоша вовшийн хьекъал зуьйш хIетал-металш далош хилла, я пхьа боккхуш хилла. «ХIетал-метал» дашна гергара маьIна ду «пхьа» бохучу дешан а. Нагахь хIетал-метал даладе алахь, «пхьа» баккха олу. «Пхьа» дешан кхин а масех маьIна хилла нохчийн маттахь лелаш: «адам», «юрт», «нах беха меттиг», «пхьакоче» – юьртан лакхе, «пхьатоьда» – юьртан лахе; «цIий (чIир)» – «пхьа хьаьрчина» олуш хилла, чIир тIейоьжча; «пхьамат» – юьртан юккъера майда (А. Исмаилов. Дош, агIо 26I) Оцу дашах кхолладелла дуй техьа «пхьар» «пхьарс», «пхьалгIа», «пхьарка» боху дешнаш?

Iилманчо Джамбекова Тамарас дийцарехь, нохчийн меттан диалекташкахь тайп-тайпана даладо «хIетал-метал» боху дош: «хаарг» (аьккхийн диалект), «пхьано» (чIеберлойн диалект), «хов-цахов» (итонкхаьллойн диалект).


Iилманчо Хасиев Сайд Мохьмада «хIетал-метал» дешан иштта маьIна дина: хIета – хIуман духе кхиа гIерташ верг ву, мета – хIуман духе кхиънарг ву. Цу тидарна тIетов Iилманча Джамбеков ШаIрани а, хIетал-метал шиннан хьекъалан къовсам хилар билгал а доккхуш.

И мухха делахь а, хIетал-метало йоккха меттиг дIалоцуш хилла хьалха заманахь нохчийн берийн, кегийрхойн дахарехь. Масала, синкъерамехь хIетал-метал далош хилла кIанта йоIана, я йоIа кIантана. Къовсамхоша, вовшийн хIетал-металш достуш, жоп луш хилла. Нагахь шена жоп хууш ца хилча: «ГIала йогIийла», – олуш хилла. ТIаккха хIетал-метал далийнчо ша достуш хилла ша аьллачун маьIна.

Далор вай цхьа масал.

ХIетал-метал хаийла хьуна: Малх кхеттачу дийнахь хьуна уллора дIа а ца волуш, кхоьлинчу дийнахь лехча кара а ца веш волу хьан некъан-накъост? Мила ву иза? Иза IиндагI ду-кх. Малх кхеттачу дийнахь гуттар хуьлу иза, кхоьлинчу дийнахь дIадолу. Дала лардойла вай IиндагIан амал йолчу доттагIчух!

ХIетал-металша, кицанаша санна, чулоцу вайн нохчийн дахаран массо а агIо. Гонахарчу дахарх, Iаламах, цуьнан хийцамех, адамах, церан юкъаметтигех, белхан гIирсех – кхечу, кхечу хIуманех дуккха а хIетал-металш кхоьллина халкъо. ХIетал-металш берана цуьнан кхетам самабаьлча дуьйна, и кхиъна валлалц хезаш хилла. И тайпа хIетал-металш берийн хене хьаьжжина луш хилла: аттачарна тIера чолхечарна тIекхаччалц. Кхетош-кхиоран, довзийтаран Iалашонца хIиттош хилла берашна хIетал-металш.

Масала: хуьл-хуьлуш хингал, хилла даьлча чIепалг (беттаса ду). ХIетал-метал хаийла шуна: Iуьйрана догIу цIен куьйра, суьйрана догIу кIайн леча, (малх а, беттаса а).

ХIетал-метал хаийла шуна: Вайн эвла йистехула, дечиг лехьош йоьду Жоьра-Баба?

Иза эвла йистехула охьадоьду ахк ду, хи ду. Кхин цхьаъ хIетал-метал: Мел дестарх а хине дIа цаяхьалург, тоьхча туьро а цахадориг.

IиндагI ду иза. IиндагI хине дIа а ца дахьало, туьре хада а ца ло.

Адаман дахаран ша тайпа васт, ша тайпа метафора ю хIара хIетал- метал.

Iуьйрана - беа кога тIехь, дийнахь - шина кога тIехь, суьйрана – кхаа кога тIехь? ХIун ю иза? Адам ду-кх. Бер долуш, текхаш лела иза, воккха хилча – шина кога тIехь, къанвелча - Iаса каралацар тIедужу цунна.

Оцу пхьана шен маьIница герга ду хIара а.

ХIетал-метал хаийла хьуна: ВорхI шо кхаьчча – буьхьиг, ткъа шо кхаьчча – борз, шовзткъа шо кхаьчча – лом, дезткъа кхаьчча – хьоза? ХIун ю иза?

Оцу хIетал-металехь дуьйцург адаман дог ду. Бер долуш буьхьиг санна ловзуш хуьлу дог, жимстаг хилла дIахIоьттича, борз санна майра хуьлу иза, шовзткъа шо кхаьчча лом санна чIагIло, ткъа къанвелча гIелло, хьоза санна.

Нохчийн халкъан хIетал-метал хьекъалечу дийцарца цхьаьна далош а хуьлу. Масала, иштта дийцар. Цкъа цхьа воккха стаг шен кIантаца цхьанхьа ваха гIаш новкъаваьлла хилла. Генавалале дас аьлла шен кIанте, шена тIехаа говр а ялае, хIара некъ а бацбе аьлла.

Ша мичара ялор ю йоцу говр а, ша муха бацбийр бу некъ а, – воьхна хьаьвзина кIант. ТIаккха дас аьлла: вайша юхаверзавеза, хьо хIинца а новкъавала кийча вац.

ЦIа кхаьчча, кIанта дIадийцина новкъахь хилларг. ХIусамнанас цхьа хьехар дина цунна. И хIун хьехар хила?

Ца хуучарна дуьйцур ду вай. ХIусамнанас аьлла: дас говр ялае аьлча, цунна ловза гIаж луо, воккхачун говр Iаса ю хьуна. Цо некъ бацбе аьлча, ахь цуьнца хаза къамел де, хилларш-лелларш дуьйцуш, иштта къамело бацбо некъ. Иштта яккхий цхьа гIаж а ло цуьнга. Воккхачу стеган говр Iаса ю аьлла.

ХIинца кхин цхьана пхьане ладугIур ду вай.

Цхьа дошлой хилла, шайн говраш меллаша йохуьйтуш, новкъа богIуш, шаьш боьлхучу дIакхачарх кхоьруш санна. Царна говраца тIаьхьакхиъначу цхьана воккхачу стага аьлла: «Шу ма гIийла догIуш ду, шайн говраш юхаийзош, паргIат яха ца юьтуш?».

– Тхо доьлхучу дIакхочуш уггар тIаьхьависинчун доккха совгIат лур ду аьлла эло. Цундела, шен-шен говр тIаьхьара хилийта гIерташ, текхаш догIу тхо, – аьлла цара. ТIаккха воккхачу стага цхьа хьехар дина. Дошлоша кхочушдина воккхачо аьлларг. ТIаккха шодмаш етташ, шаьш тIехь Iен говраш дIахецна цара.

ХIун хьехар дина хилла воккхачу стага дошлошна?

Вай хIоттийначу хаттарна жоп иштта ду.

Воккхачу стага дошлошка шайн говраш хийца аьлла-кх. Цара иза кхочуш а дина. ТIаккха, кхечуьн говр хьалхаялийта гIерташ, дIалелхийтина цара говраш.

ХIинца ладугIур ду вай кхин цхьана пхьане а.

Цхьа стаг хилла цхьана генарчу шахьара ваха ваьлла. Цу тIе боьду некъ чIогIа хала хилла, жимма а галвалахь, хьаннаш юккъехь тилалур волуш. Оцу шахьарна тIекхача гIеххьа меттиг, уггаре а хала меттиг йисча, некьахочунна дуьхьалйолуш хилла ши тоба. Царах цхьа тоба гуттар а харцдерг дуьйцуш, ткъа важа тоба цкъа а харц дош ца олуш, бакъдерг дуьйцуш, нахана гIо деш хилла. Ткъа некьахочунна уггар а халаниг, царах бакълуьйшйолу тоба къастор хилла. Цхьана хьекъалечу стага атта къастийна иза, тIекхаьчначу тобане цхьа дехар а дина.

ХIун дехар хилла цо динарг?

Муха хиъна хьекъалечу стагана шина тобанах бакълуьйриг муьлха ю, харцлуьйриг муьлха ю? Атта хиъна-кх. ТIекхаьчначу тобане оцу стага дехар дина:

       – XIей, яхьйолу кIентий, оцу вукху тобане хаттийша, муьлхачу некъаца вахча кхочур ву со шахьаре дIа.

Нагахь хIара вистхилларг харцлуьйш йолу тоба хиллехь, цо кхуьнан дехар харцдаьккхина дIаэр ду вукху тобане, масала иштта: «Шуьга хоьтту оцу стага, ша муьлхачу некъаца вахча дIакхочур вац оцу шахьаре». Нагахь иза бакъ тоба елахь, цо кхуьнан дехар нийсса дIаэр ду.

Хьалха заманахь синкъерамашкахь пхьанаш далош хилла иллин, эшаран кепехь.

Масала, кIанта шена гина гIенаш дуьйцу бохуш, йоIана хьалха тайп- тайпана хаттарш хIиттош хилла шайн юкъаметтигех лаьцна. ЙоIа шен ойлане хьожжий, жоьпаш луш хилла царна. Масала иштта.

КIанта олуш хилла:

– ЛадогIал, цхьанделхьа,

Ва ненан хаза йоI,

Сатосуш дайна гIан,

Хьоь дийца воллу со.

Шун кертахь лаьтташ,

Баккхий нах ги суна.

ЙоIа жоп ло:

Диканна хила ду,

Со еха бахка ду.

КIанта:

Цу кертахь ва хьийзаш,

Кегий нах бай суна.

ЙоIа:

Диканна хила ду,

Ловзаргахь хьийза ду.

КIанта:

Цу кертахь ва кхехкаш

Даккхий яйш дай суна.

ЙоIа:

Диканна хила ду,

Доккха той хIотто ду.

КIанта:

Юккъера чохь доруш

КIайн киса дай суна.

ЙоIа:

Диканна хила ду,

Сан кирхьа кечдан ду.

Иштта жоьпаш луш хилла йоIа, ша кIантана резахилча. Ца хилча, кхечу кепара хилла йоьIан жоьпаш, ловзаран метта шен Iожалла а, цул тIаьхьа хIутту тезет а, тойна метта сагIадаккхар, кирхьан метта марчо хьахош. 

Хьалха заманахь нохчийн хIора юьртахь аьлча санна цхьацца забарча, илланча хуьлуш хилла. Уьш нахана Iаь товш нах хилла, куьйлана дика нах хилла. Цаьрга кхойкхуш хилла, стаг сингаттамо лаьцча, я Iаьржа бIаьрг яьлла цомгаш хилча. Цара пондар лекхча сингаттам дIаайалуш хилла, яьлла Iаьржа бIаьрг а хецалуш хилла. Царах тера забарча хилла ДIай юьртара Чора а. Цунах лаьцна яздина яздархочо Окуев Шимас. Иза цхьана синкъерамехь пхьанаш далош, Мовсар цIе йолчу хьалдолчу стагаца къовсаваларх дуьйцу яздархочо шен цхьана дийцарехь.

Цунна юкъара цхьа кийсиг а ялор ю вай.

«Мовсара элира:

– ХIетал-метал хаийла хьуна: стеган ах вахар хIун лору?

Чорас жоп делира:

– Цунан  цIе. Хала стаг мила ву?

– Сискало винарг.

– Комаьрша мила ву?

– Ерг елларг.

– Майра мила ву?

– Ерг тоьхнарг.

– Дика хьаша мила ву?

– Шена елларг йиънарг ву.

– Хьакхин жижгаца кхехкийча а яа мегарг хIун ю?

– XIоа ду.

– Цхьалха мила висна?

– Сакхт доцуш доттагI лехнарг.

– Цкъа а хаьрцарбоцу чIагIонан пен хьенан долахь бу?

– Дика доттагI волчун...»

Иштта, вовшашка хаттарш а деш, къовсам дIахьо Чорас а, Мовсара а. Чорин толамца боьрзу и къовсам.

ТIом бахьанехь цIерабевлла дуккха а вайнах ГIалгIайн махкахь Iаш болуш, оха четарийн ярташкахь дIахьора тайп-тайпана хьекъале ловзарш. Царах цхьаннан цIе яра «Дашо Iежаш дан вахар». Дашо Iежаш дан воьдург тайп-тайпанчу иэрашкахула чекхволура. Масала, хи тIе кхочура, Хинанас хIетал-метал даладора. Цунна жоп делча, хих дехьаволий, дIавоьдура некъахо. ТIаккха Iаьржачу Хожина, Барзана, Ешапна, Саьрмикна тIеIотталора иза. Цара массара а цхьацца хаттар лора цунна. Царна нийса жоьпаш делча, дашо Iежаш даха аьтто хуьлура цуьнан. Оцу ловзарехь дакъалоцура бераша а, кегийчу наха а, баккхийчара а. Шайн сингаттамаш бицлой, чIогIа самукъадолура церан.

И тайпа хьекъале ловзарш ишколашкахь, институташкахь, ткъа иштта телевиденехь а дIадахьаро аьтто бийр бара нохчийн мотт кIорггера бовзарна, кегийрхойн хьекъал кхиорна.

ХIетал-металша, кицанаша, доцца аьлча, нохчийн фольклоро шена хьакъйолу меттиг дIалаца декхар ду вайн  таханлерчу нохчийн синоьздангаллин культурехь, къона тIаьхье кхетош-кхиорехь.

 
 

Бексултанов Муса

PDFПечатьE-mail

Обновлено 02.03.2018 18:31 Автор: Administrator 01.02.2018 11:55

Лазам

Кхуо тилпо кисана йиллира, пIелг таIийна, машен хьала а латош – накъосташа кхайкхинера кхуьнга, хIума а кхоллуш, жимма цхьаьна Iийр дара вай, биллиард а тухуш, волахь, аьлла.

Уьш кхуьнан хьалха хиллачу хьешеш бисина бара, цхьаберш кхунна товш а боцуш, хIетте а, цхьаьна хьерчаш ханъяйарна, гIалаташ а ца хьехош, куьг а тесина, Iадда битина.

Кхуьнан уьш чIогIа дукха а бара цхьана хенахь, хиллачех хIинца – ган лууш – цхьа-шиъ бен а ца вуьсуш.

Хьо жима а, къона а волуш, дог даьстина лелачу хенахь, цIара тIе сагалматаш санна, шортта гуллора хьан уьш, хьоьгара цхьацца гIо оьшурш я ала дош, кхин я важа. ТIаьхьо юха дIа а бовра, жимма а шайна чу са деъча, ахь шайна динчу диканех мотт-эладита а даржош.

Цул хала хIума а ца хиллера – цу мотт-эладитанал хала, – хьо харц-бакъ къасто воьлча, бехкениг хьо а хуьлуш.

 

Машен йохлуш а йитина, – лаьхьан бутт бара, шийла а къаьсташ, – цхьайолу бедар хийца дагахь хIара чувахча, йоI Iара, буйнахь цхьа кехат а хьерчош, билхина гуш ши бIаьрг а болуш.

Цхьаъ хир ду-кх кхуьнан дахарехь а, хийтира кхунна, дейтта-пхийтта шо долчу йоьIан, шен безамаш а, халахетарш а, массеран а санна хIетахь, хьуна езачунна хьо а ца везаш.

ХIара йоьIан ненаца къаьстина кхо шо дара, кхин дIа иза лан а ца елла, цуьнан саьхьаралла, писала а, нехан бахамаш кхунна тIехбоьттуш, хIара мел ца вешачу нехан.

 

 
 

«Органан» агIонаш луьстуш

PDFПечатьE-mail

Обновлено 20.05.2017 18:08 Автор: Administrator 12.04.2017 12:27

 
 

 МУСАЕВ Мохьмад

Таймин Бийболат

(II

 
 
 
Цхьаццанхьа схьадетталучу цунна Черкисскис тIаьхьабаьхнарш, сера дайна котам санна хьийзара, и бехке деш, коьллаш, хьаннаш дийнахь а, буса а кегош.
ХIинца Iахин боьрахула (Iаха цIе йолчу стагана эццахь цхьаъ-м хиларх оцу меттигана яхана цIе яра иза.) цхьанхьара-м вогIучу Девлатгирас говр юхауьйзира. ТIаьхьа вогIучу нукерниг сецира. ЛадуьйгIира. Юькъачу эльхьамчан кондаршлахь диг детталора. Цуьнан декарх элан лерго къестадора дагаро дийриг. Дечиге деанчу дагаран тата дацара схьахезарг. «Иза лаьттах дохкучу дечигийн орамех лета. Ирзо доккхуш ду диг!..» – сецира эла. ТIеваха а, ца ваха а – шина даггахь юьйлура элан ойла.
ТIаьххьарчу нукерх а, шех а эхь хетта, диг дуьйлучуха йолаялийтира эло говр.
Кхо стаг вара, сихвелла, ирзо доккхуш.
– Шу хIун деш ду-у? – хаттийтира Девлатгирас нукере.
 
 

«Органан» агIонаш луьстуш

PDFПечатьE-mail

Обновлено 20.05.2017 18:04 Автор: Administrator 12.04.2017 12:22

 
 

Нохчийн яздархо, драматург, гочдархо Мусаев Мохьмад (1915-1999 шш.) дика вевза д1адаханчу б1ешеран книгашъешархошна. Цуьнан говзарийн коьрта тематитка шен заманхойн дахар дара. Шен дийцаршкахь, повесташкахь, романехь, пьесашкахь цо гойтура адамийн дахар, юьйцура тайп-тайпана г1иллакх-оьздангаллин проблемаш.
Нохчийн халкъан историн цхьа мур ( 19-чу б1ешеран хьалхара ах) бовзийта роман язйира Мусаевс, дуккха а шерашкахь вевзашволчу Таймин Бийболатах ша архивашкахь гулдинчу тоьшаллех пайда а оьцуш. Цуьнан цхьа корта 1992-чу шарахь «Орга» журналан 2-чу номерехь зорбатуьйхира дешхьалхенца цхьаьна. Романан и дакъа ду оха х1окху номерехь зорбане доккхург: дешначарна карладаккха а, ца дешначарна довзийта а.
Т1еман ц1ергахь даьгна Таймин Бийболатах лаьцна язйинчу романан а, пьесин а куьйгайозанаш. Т1амо ц1ийнах ваьккхина яздархо Г1алг1айн махкахь, Наьсарехь д1акхелхира 1999-чу шарахь.

 

МУСАЕВ Мохьмад

 

Таймин Бийболат

 

Дешхьалхе

(I)
 
ХIокху Нана-Лаьттан доккхачу шина декъан – Азин, Европан – юкъ йоькъуш санна, Iуьллучу Къилбаседан Кавказах дуьненан ялсамане олу цкъа хезна Iа хир дац хьуна, сан хьоме книжкаешархо. ХIаа-те, ца хила мега!
 
 

Страница 2 из 40

Яндекс.Метрика